نفت‎و‎گاز شرق؛ شریان گاز در شمال کشور

• شرکت بهره‎برداری نفت و گاز شرق به عنوان یکی از سه شرکت تابع شرکت نفت مناطق مرکزی ایران، افزون بر تامین نیاز نیروگاه نکا و پتروشیمی بجنورد، گاز مورد نیاز استان‎های خراسان شمالی، خراسان رضوی، خراسان جنوبی، مازندران، گلستان و بخشی از سمنان را تامین می‎کند. ستاد شرکت بهره‎برداری نفت و گاز شرق در مشهد مستقر است و عمده گاز این شرکت از میدان خانگیران و کمتر از یک میلیون مترمکعب در روز نیز از میدان مشترک گنبدلی برداشت می‎شود. ابوالحسن محمدی، مدیرعامل شرکت بهره‎برداری نفت و گاز شرق می‎گوید: «این شرکت هم‌اکنون با بهره‎مندی از 63 حلقه چاه، از ظرفیت تولید روزانه بیش از 62 میلیون مترمکعب گاز برخوردار است و در 9 ماهه امسال، روزانه به‌طور میانگین بیش از 40 میلیون مترمکعب گاز تولید کرده است.»

• میدان گازی گنبدلی در فاصله ۲۵ کیلومتری جنوب شرقی شهرستان سرخس و در نزدیکی مرز ترکمنستان و منطقه عملیاتی خانگیران با وسعت 25 کیلومتر در 75 کیلومتر، در ۲۵ کیلومتری شمال غربی شهر مرزی سرخس واقع شده است. میدان خانگیران دارای مخازن گازی مجزای مزدوران، شوریجه بی و شوریجه دی است که این مخازن در دشت‎ها و تپه‎ماهورهای جنوبی و غربی مجاور شهرستان سرخس واقع شده‌اند. در اختیار داشتن مخزن بزرگ مزدوران که به دلیل وجود گاز ترش با 3.6 درصد H2S و 6.5 درصد CO2 از مخازن نادر گازی در جهان به شمار می‎رود، از ویژگی‎های این منطقه عملیاتی است و این ویژگی سبب شده، ادوات زیادی روی هر یک از چاه‎های مزدوران قرار داشته باشد. البته ناگفته نماند که از حیث میزان سولفید هیدروژن (H2S)، میدان تنگ‎بیجار در رتبه نخست میدان‌های گازی ایران قرار دارد و مخزن مزدوران پس از تنگ‎بیجار، ترش‎ترین نوع گاز کشور را تولید می‏‎کند.

• هم‎اکنون روزانه حدود 1.7 میلیون مترمکعب گاز از مخزن شوریجه بی برداشت می‎شود. درباره طرح تزریق و برداشت گاز از مخزن شوریجه دی هم که بارها شنیده‎ایم. در هشت ماه نخست امسال، روزانه به‌طور میانگین بیش از 9 میلیون مترمکعب گاز به این مخزن تزریق شده و هم‌اکنون برداشت روزانه گاز تا 14 میلیون مترمکعب هم از این مخزن امکان‎پذیر است. ضمن این‎که برنامه توسعه شوریجه دی نیز با هدف افزایش تزریق و برداشت گاز در دستور کار وزارت نفت قرار دارد.

• غالب گازی که به همت کارکنان این شرکت تولید می‎شود، گاز ترش، سمی و خورنده مخزن مزدوران است که افزون بر مخاطرات احتمالی ناشی از نشت آن که عواقب جبران‎ناپذیری به همراه خواهد داشت، خوردگی بالای تاسیسات، عدم امکان تخلیه محتویات خطوط لوله به اتمسفر یا خاک و احتمال بالای تشکیل هیدرات گازی نیز از دیگر چالش‎های مرتبط با آن به شمار می‎رود. در جریان بازدید از چاه شماره 20 میدان گازی خانگیران، از علی صابری‎راد، رئیس اداره بهره‎برداری درباره دیگر مصائب کار در این منطقه عملیاتی می‎پرسم و او افزون بر مخاطرات کار در جوار مخزن گاز ترش مزدوران، به آب و هوای خشک و متغیر منطقه اشاره می‎کند: «خانگیران، تابستان‎هایی گرم و طاقت‎فرسا و زمستان‎هایی سرد و خشن دارد. دمای هوا در این منطقه در فصل تابستان تا 50 درجه بالا می‎رود و دمای حدود منفی 25 درجه نیز در زمستان‎های خانگیران ثبت شده است. بادهای تند توام با توفان شن در تابستان و برف سنگین و کولاک شدید همراه با افت شدید دما و یخبندان در زمستان، علاوه بر آن‌که شرایط سختی را بر کارکنان تحمیل می‎کند، عملیات تولید گاز را هم پرمخاطره می‌‏سازد.» به گفته وی، میزان بارندگی در این منطقه، کمتر از 180 میلیمتر در سال است.

• اما این حجم از مخاطرات تاکنون چه تبعات و تلفاتی داشته است؟ محمدتقی علیپور، رئیس ایمنی، بهداشت، محیط زیست و پدافند غیرعامل شرکت بهره‎برداری نفت و گاز شرق با استناد به گزارش عملکرد سالانه این مجموعه می‎گوید: «در سال 96، هشت حادثه پرسنلی و در هفت ماه ابتدای امسال، پنج حادثه پرسنلی در گزارش HSE شرکت بهره‎برداری نفت و گاز شرق درج شده که اغلب این حوادث با درمان سرپایی کارکنان خاتمه یافته است.» صحبت مدیرعامل پیشین شرکت بهره‎برداری نفت و گاز شرق را به یاد دارم که می‎گفت «کار در مخزن مزدوران طی بیش از سه دهه که از بهره‎برداری آن می‎گذرد، منجر به هیچ تلفات انسانی نشده است»؛ پرواضح است چنین دستاوردی جز در سایه رعایت الزامات ایمنی ممکن نمی‎شود. به گفته علیپور، این شرکت در بخش ایمنی، بهداشت و محیط زیست خود، مطالعات مخاطرات و راهبری تاسیسات فرایندی موسوم به HAZOP را انجام داده و پروژه‎های پژوهشی متعددی را با هدف پاکسازی خاک‎های آلوده به آلایندگی‎های نفتی و پاکسازی گودال‎های هرزآب باقیمانده از عملیات حفاری دنبال کرده است. البته تنگناهایی هم پیش روی حوزه HSE این شرکت قرار دارد که در رأس آن، کمبود ایستگاه‎های آتش‎نشانی خودنمایی می‎کند. همچنین با توجه به قرار گرفتن مخازن در نیمه دوم عمرشان، باید برای استهلاک تاسیسات هم فکر جدی کرد. ایمنی در نفت باید حرف نخست را بزند.

• از مخازنی گفتیم که در نیمه دوم عمر خود قرار دارند. به‌طور مثال مخزن شوریجه دی که امروز به واسطه ذخیره‎سازی گاز به منبع مطمئنی برای تامین گاز در ماه‎های سرد سال بدل شده، تا سال 93 شاهد برداشت بیش از 90 درصد از ذخایر قابل استحصالش بوده است. به این ترتیب این پرسش مطرح می‎شود که گزینه‎های آتی برای تامین پایدار گاز در شمال شرق کشور چیست؟ فرشید خیبری، مدیر عملیات شرکت بهره‎برداری نفت و گاز شرق، بهترین گزینه را توسعه میدان‌ها و لایه‎های مخزنی جدید مثل میدان توس عنوان و ابراز امیدواری می‎کند طرح توسعه این میدان هرچه زودتر کلید بخورد. میدان گازی توس در ۱۰۰ کیلومتری شمال شرق شهر مشهد و جنوب میدان‎های خانگیران و گنبدلی واقع شده. این میدان در سال ۱۳۸۸ کشف و یک حلقه چاه اکتشافی در آن حفاری شده است. تفاهمنامه مطالعاتی آن نیز اخیرا بین شرکت نفت مناطق مرکزی ایران و پتروپارس امضا شده و پتروپارس در حال تدوین و ارائه طرح جامع توسعه میدان است؛ میدانی که سال‎ها انتظارش برای اجرای عملیات توسعه‎ای از سوی آستان قدس به سرانجام نرسید. 

• شرکت بهره‎برداری نفت و گاز شرق در تعمیر و ساخت کالاها و قطعات نفتی هم ید طولایی دارد. اداره خدمات فنی این شرکت متشکل از دو واحد عملیات و تعمیرات سرچاهی و درون‎چاهی، اسفندماه 1379 تشکیل و از همان زمان، مسئول تامین همه خدمات مورد نیاز سرچاهی و درون‎چاهی به چاه‎های تولیدی/ تزریقی میدان‌های گازی خانگیران و گنبدلی شد. مشارکت در پروژه بومی‎سازی فناوری ساخت ادوات رشته تکمیلی، راه‎اندازی دستگاه فشارسنج الکترونیکی حافظه‎دار، طراحی و ساخت دکل شبیه‎ساز عملیات چاه‎پیمایی، ساخت، بازسازی و تغییر کاربری دستگاه‎ها و ابزارهای مختلف متناسب با نیاز، احیای ادوات تکمیلی و تاج چاه‎ها و بومی‎سازی گریس‎های مورد استفاده برای روانکاوی شیرآلات تاج چاه را می‎توان از مهم‌ترین فعالیت‎های این واحد برشمرد. در کارگاه عملیات و تعمیرات درون‎چاهی فرصتی دست می‌‏دهد تا در گفت‎وگو با رئیس اداره خدمات فنی چاه‎های شرکت، از فعالیت‎های‌شان جویا شوم. بهروز راهداری که فارغ‎التحصیل مهندسی نفت از دانشگاه صنعت نفت است، به نکته جالبی اشاره می‎کند: «سال‎ها قبل، همه تجهیزات ما از برندهای آمریکایی و اروپایی بودند، اما در یک دهه اخیر، به قدری رویکرد داخلی در شرکت توسعه یافته که امروز از صفر تا صد عملیات بازسازی و تعمیرات درون‎چاهی و سرچاهی را خودمان راهبری می‎کنیم. به جرأت می‏گویم کیفیت کار سازندگان داخلی بسیار قابل‎قبول، رضایت‎بخش و قابل اتکاست.»

• اما این حجم از کار و فعالیت در شرکت بهره‎برداری نفت و گاز شرق چگونه انجام می‎‏شود؟ در مجموع در این شرکت، حدود 1200 نفر مشغول به فعالیت‌اند و با توجه به فعالیت ستاد این شرکت در مشهد و تمرکز فعالیت‎های اقماری در میدان‎های گازی خانگیران و گنبدلی، غالب خانواده‎ها در شهرهای مشهد و سرخس سکونت دارند. در شهرستان سرخس، دو شهرک برای سکونت کارکنان شرکت بهره‎برداری نفت و گاز شرق در نظر گرفته شده است: شهرک نفت شهید تندگویان و شهرک نفت شهید باهنر. کمبود امکانات رفاهی و امکانات مناسب سخت‎افزاری و نرم‎افزاری مناسب برای سکونت خانواده‎‌ها در سرخس، از جمله تنگناهای پیش روی شرکت بهره‎برداری نفت و گاز شرق در اسکان خانواده‎ها در شهرک‎های نفتی سرخس است؛ هرچند مسئولان مربوطه نیز در شر کت دست روی دست نگذاشتند و اقدامات قابل‎توجهی را برای بهبود شرایط رفاهی خانواده‎های ساکن در این شهرک‎ها انجام داده‎اند؛ از جمله تجهیز دبستان شهید تندگویان و تاسیس مهدکودک در این شهرک. فرنوش ذبیحی، مشاور مدیرعامل شرکت بهره‎برداری نفت و گاز شرق در امور بانوان در جریان بازدیدمان از دبستان شهرک نفت تندگویان یادآور می‎شود: «تنها دانش‎آموزان کارکنان به این مدرسه نمی‎آیند، بلکه دانش‎آموزان روستاهای اطراف نیز اینجا تحصیل می‎کنند.» او درباره تاسیس مهدکودک و بهره‎مندی از مربیان مجرب هم توضیحاتی می‎دهد و اضافه می‎کند: «رفع دغدغه خانواده‎ها برای حضور کودکان‌شان در مهد کودک، کار ارزشمندی بود. در یک‎سال اخیر، علاوه بر تاسیس مهدکودک، اقدام‌هایی نیز در زمینه روشنایی محوطه شهرک‎های نفتی و تجهیز زمین بازی کودکان انجام شده است.» سیدعلی شیرین‎کار، رئیس امور اداری شرکت بهره‎برداری نفت و گاز شرق، صحبت‎های ذبیحی را تکمیل می‎کند: «افزون بر آنچه گفته شد، کمک در پرداخت عوارض بهای خدمات به شهرداری، بهسازی جاده‎ها، کمک‎های شهری در حوزه لجستیک و ترابری ... هم از اقدامات نفت در حوزه CSR در این شهرستان به شمار می‎رود.» ناگفته پیداست، نفت از کنار مسئولیت‎های اجتماعی بی‎تفاوت عبور نکرده است. 

• نفت و گاز شرق به واسطه برخورداری از سرمایه انسانی متخصص، ظرفیت‎های بی‎شماری دارد، اما از آنجا که تخصص بدون انگیزه کاری، راهگشا نخواهد بود، نباید از ایجاد عوامل انگیزشی و رفع دغدغه‎های کارکنان به ویژه کارکنان عملیاتی غافل شد. سال‎ها کار بدون حادثه منجر به فوت در این شرکت که از یک مخزن بزرگ گاز ترش برخوردار است، از رعایت دقیق و حساب‎شده الزامات ایمنی حکایت دارد، اما استمرار این دستاورد در گرو الزاماتی از جمله توجه به استهلاک تاسیسات و ماشین‎آلات و اتخاذ تصمیم‌های مقتضی در این زمینه است. فعالیت‎های شرکت بهره‎برداری نفت و گاز شرق در حوزه ساخت داخل و تعامل مناسب و روزافزون با سازندگان داخلی، از مصادیق توجه به سیاست‎های اقتصاد مقاومتی در این شرکت است، اما این میزان تخصص، پشتکار و ابتکار عمل بی‎تردید مانع تخصیص بودجه برای تامین تجهیزات ضروری و اولویت‎دار شرکت نخواهد شد. اینجا خانگیران است و تولید گاز مورد نیاز 6 استان شمالی کشور به همت کارکنان شرکت بهره‎برداری نفت و گاز شرق استمرار دارد. تلاشگران صنعت نفت، در این روزهای سرد سال بیش از هر زمانی قدردان‌تان هستیم.

هانیه موحد